Sołectwo Krzyżowice

Sołectwo Krzyżowice

 

 

Pierwsza wzmianka o Krzyżowicach pochodzi z 1305 roku i zamieszczona jest w "Księdze uposażenia biskupstwa wrocławskiego". Wieś występuje w tej księdze pod nazwą Grisowicz. Osada powstała znacznie wcześniej, a w XIII wieku została powiększona i urządzona według niemieckiego prawa kolonizacyjnego. Do wsi przybyli osadnicy niemieccy, którzy później w większości spolonizowali się. Wioska osadzona była na 69 łanach, co na ówczesne czasy było dosyć dużą powierzchnią. Przez długie lata posiadała tzw. sołtysówkę czyli wolne gospodarstwo, które w XIII wieku otrzymał zasadźca wsi. W XVI wieku jej właścicielem był Girzyk Slezana, a później Jan Pawłowski. Nazwa wsi wywodzi się według prof. Taszyckiego - od starego słowiańskiego imienia Gryż, które nosił założyciel osady. Pierwotna nazwa mogła brzmieć: Gryżowice lub jak zapisano w XIV-wiecznym tekście łacińskim - Grisowicze. W toku dziejów różni kanceliści przekształcali nazwę wsi aż w połowie XVII wieku pojawiły się Krzyżowice. Ta nazwa później została zniemczona. Prusacy nazwali wieś Kreutzdorf. Taka nazwa obowiązywała również w czasie II wojny światowej. Według etymologii ludowej Krzyżowice wzięły swą nazwę stąd, że dwie drogi we wsi krzyżowały się pod kątem prostym. Do tego elementu nawiązywał również herb Krzyżowic powstały w XVIII wieku. Krzyżowice były własnością panów na Pszczynie, którzy wydzierżawiali wieś różnym rodom szlacheckim. W XVI wieku powstał tu folwark pańszczyźniany. Kolejni dzierżawcy Krzyżowic mocno dali się we znaki chłopom pańszczyźnianym. Stosowali większy wyzysk niż sąsiednia szlachta, bo musieli dzielić się dochodami z księciem pszczyńskim. W połowie XIX wieku zakończył się w Krzyżowicach proces uwłaszczeniowy, w wyniku którego tutejszy majątek księcia pszczyńskiego znacznie się powiększył i obejmował w sumie ponad 1600 mórg. Po I wojnie światowej dzierżawcą krzyżowickich dóbr książęcych był Gustaw Nolda. Po roku 1925 przejęło je i rozparcelowało Przedsiębiorstwo Osadnicze "Ślązak".   

Od połowy XVI wieku przez blisko sto następnych lat wszyscy krzyżowiczanie byli ewangelikami. Sytuację taką spowodowali właściciele ziemi pszczyńskiej zwolennicy nowego wyznania i zasady "czyj kraj, tego religia". Protestantyzm utrzymał się tu do połowy XVII wieku, po czym nastąpiła rekatolizacja. Ludność, która pozostała przy wyznaniu ewangelickim była w dawnej katolickiej monarchii austriackiej w gorszej sytuacji. W połowie XVIII wieku, kiedy Śląsk przeszedł pod panowanie protestanckich Prus, sytuacja się odwróciła. Spowodowało to, że znaczna część ewangelików łatwiej uległa germanizacji niż katolicy. Skomplikowana sytuacja narodowościowa Krzyżowic ujawniła się w pełni w czasie plebiscytu w 1921 roku. Za Polską głosowało 257 osób (56,7%), a 196 osób oddało głosy za przynależnością Śląska do Niemiec. Obszar dworski stanowił odrębny obwód i w nim za Polską głosowało tylko 20 osób (41,6%).

Krzyżowice mogą jednak wykazać się wieloma wybitnymi polskimi działaczami zasłużonymi w walce narodowowyzwoleńczej. Z Krzyżowic pochodził wybitny działacz polskiego ruchu narodowego i pisarz - Jan Jakub Kowalczyk. Tutaj pod koniec XIX wieku urodził się Alojzy Fizia, znany na Śląsku polski działacz powstańczy i społeczny. Za jego przykładem do akcji powstańczej włączyli się trzej jego bracia: Franciszek, Paweł i Walenty. Szczególnie znany jest Paweł Fizia, który w czerwcu 1922 rozkuwał w Goczałkowicach na granicznym moście symboliczny "łańcuch niewoli". Przez most przeszły na ziemię pszczyńską oddziały gen. Szeptyckiego i w ten sposób dokonał się akt włączenia tutejszych terenów do odrodzonej Rzeczypospolitej. Po 1922 Paweł Fizia był naczelnikiem gminy, a po II wojnie światowej przez wiele lat był sołtysem Krzyżowic. W działalności narodowej i powstańczej wyróżnili się również inni mieszkańcy Krzyżowic, a przede wszystkim rodziny Piszczków, Hermanów, Gorausów, Kamińskich, Zbaniuszków.

Okres okupacji hitlerowskiej Krzyżowice przeżywały podobnie jak sąsiednie wioski. Ponad 50 mieszkańców straciło w czasie wojny życie, z czego zdecydowana większość poległa na froncie wschodnim, gdzie walczyli jako żołnierze przymusowo wcieleni do Wehrmachtu. Wielu mieszkańców Krzyżowic było represjonowanych. Prześladowania dotknęły głównie nauczycieli polskiej szkoły i byłych powstańców śląskich. W początkach marca 1945 roku mieszkańców Krzyżowic ewakuowano, bo wieś leżała w bezpośrednim sąsiedztwie frontu. 25 marca Krzyżowice zostały wyzwolone przez żołnierzy radzieckich wchodzących w skład 38 armii generała Moskalenki. Przez następne kilka tygodni trwał powrót ludności do zniszczonych i ograbionych domów. We wsi zamieszkało również kilka rodzin przeniesionych z dawnych polskich kresów wschodnich. Do końca listopada 1945 roku Krzyżowice tworzyły samodzielną gminę, a 1 grudnia 1945 weszły w skład gminy zbiorczej z siedzibą w Pawłowicach. W latach 1954 72 Krzyżowice należały do tzw. gromady Warszowice. Po tym okresie weszły w skład gminy Pawłowice.*

 

Rada Sołecka:

Beata Wala - sołtys
tel.: 608 246 554

Obraz na stronie beatawalamini.jpg

Borgiel Dariusz 
Brzana Tadeusz 
Hejnoł Alfred 
Jasny Miroslaw 
Pawletko Stanisław 
Wala Barbara 
Zielonka Czesław 


Więcej informacji na stronach Biuletynu Informacji Publicznej

*Tekst opracowano na podstawie publikacji Zygmunta J. Orlika pt. "Gmina Pawłowice. Szkice z dziejów", Wydawnictwo ITKM, Kraków 2001 r. 

Last update at: 29.05.2019
Author: UG Pawłowice
Updated by: Wioleta Strządała

Cookies information !

Our website uses cookies for statistical, advertising and functional purposes. Thanks to them, we can customize the site to your needs. Anyone can accept cookies or have the ability to disable them in the browser so that no information is collected